Στις 2 Ιουλίου πραγματοποιήθηκε η επίσημη πρεμιέρα του ιστορικού θεατρικού έργου «Θαλασσινή Πολιτεία» του λογοτέχνη και λαογράφου Νίκου Σφυρόερα. Η παράσταση, που παρουσίασε ο Θεατρικός Πολιτιστικός Όμιλος Σύρου «Απόλλων» (ΘΕΠΟΣ) στο εμβληματικό ομώνυμο ιστορικό θέατρο στην Ερμούπολη, ανέβηκε σε σκηνοθεσία του πολυμήχανου Γιώργου Πάχου.
Ενταγμένο στο πλαίσιο του εορτασμού των 200 ετών από την ονοματοδοσία της Ερμούπολης (24 Ιουνίου 1826), το έργο ξετύλιξε τα καίρια ιστορικά γεγονότα που οδήγησαν στη γέννηση της νέας πολιτείας και, κατόπιν, στην ταχεία και εκπληκτική της εξέλιξη σε ένα από τα σπουδαιότερα αστικά και εμπορικά κέντρα της Ευρώπης του 19ου αιώνα.
Η σκηνοθετική μαεστρία του Γιώργου Πάχου μεταμόρφωσε ένα ιστορικό χρονικό σε ένα καθηλωτικό θεατρικό αποτέλεσμα, ικανό να συγκινήσει τον θεατή από τις πρώτες κιόλας σκηνές. Η επιτυχία της παράστασης επιστεγάζει την αρμονική συνάντηση τριών παραγόντων: της διεισδυτικής πένας του Νίκου Σφυρόερα, της στιβαρής σκηνοθετικής καθοδήγησης του Γιώργου Πάχου και της καταπληκτικής ερμηνείας από το σύνολο των ηθοποιών του ΘΕΠΟΣ.
Το γλωσσικό στοιχείο
Το τοπικό γλωσσικό ιδίωμα του νησιού (η κυκλαδίτικη ντοπιολαλιά) με το οποίο ο Σφυρόερας έντυσε τους διαλόγους, σε συνδυασμό με τα διαφορετικά γλωσσικά επίπεδα των χαρακτήρων, αποδείχθηκε εξαιρετικά αποτελεσματικό. Αντανακλά με ακρίβεια το κοινωνικό και εκπαιδευτικό υπόβαθρο των ηρώων, από τους πρόσφυγες και τους απλούς ανθρώπους του μόχθου μέχρι τους πολιτικούς της εποχής, μεταφέροντάς μας αυτούσια την ατμόσφαιρα που επικρατούσε δύο αιώνες πριν.
Τα ιστορικά γεγονότα ως εφαλτήριο δημιουργίας
Η καταστροφή της Χίου από τους Τούρκους και η αγωνιώδης αναζήτηση μιας νέας πατρίδας από τους κατατρεγμένους Χιώτες, Ψαριανούς, Σμυρναίους, Κυδωνιείς και Κασιώτες, αποτελούν τον κεντρικό ιστορικό καμβά. Ο Σφυρόερας καταγράφει με απόλυτη συνέπεια τα γεγονότα αυτά, καθώς και το διπλωματικό παιχνίδι των Ξένων Δυνάμεων στη Σύρα.
Η Ιστορία εδώ δεν είναι στατική. Γίνεται το εφαλτήριο για μια θαυμαστή πρόοδο, ως αποτέλεσμα της πεισματικής άρνησης των νέων οικιστών να υποκύψουν στη μοίρα τους. Με την καταλυτική συμβολή του Λουκά Ράλλη, κάνουν πράξη το όραμά του που γίνεται και δικό τους όραμα: να χτίσουν μια λαμπρή πολιτεία πάνω στα αποκαΐδια της παλιάς τους ζωής.
Η μυθοπλασία ως συναισθηματική αποφόρτιση
Η μυθοπλασία που επιστρατεύεται για να ενώσει τα ιστορικά γεγονότα λειτουργεί ως πολύτιμο αντίβαρο στη συναισθηματική φόρτιση του κοινού. Ο απολαυστικός Τζουάννες και η αεικίνητη Σπεράντζα, με τον αυθόρμητο έρωτά τους και τα έξυπνα σκέρτσα τους, χαρίζουν στιγμές πηγαίου χιούμορ. Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί αυτή την αισθηματική ιστορία σαν ένα απαλό υπόστρωμα, κάτω από το οποίο περνά έντεχνα πολύτιμες πληροφορίες για τη σκληρή πραγματικότητα της προσφυγιάς και τις πολιτικές ισορροπίες του νησιού και ο σκηνοθέτης αξιοποιεί αυτή την ιστορία με μεγάλη επιτυχία.
Η σκηνοθετική προοπτική
Μέσα σε μια μινιμαλιστική σκηνή, ο σκηνοθέτης κατάφερε να αποδώσει με ρεαλισμό τόσο το βαθύ δράμα του ξεριζωμού των προσφύγων όσο και την αλματώδη ανοικοδόμηση της Ερμούπολης. Ιδιαίτερα ευφυής ήταν η επέκταση της σκηνικής δράσης στην πλατεία του θεάτρου. Καταργώντας τον «τέταρτο τοίχο», ο Γιώργος Πάχος έφερε τον θεατή σε άμεση επαφή με τα γεγονότα, τοποθετώντας τον στο επίκεντρο ενός ζωντανού διαλόγου με τους πρωταγωνιστές του 1826.
Οι χαρακτήρες και το σκηνικό σύμπαν
Ο Γιώργος Πάχος ζωντάνεψε το πολυπρόσωπο μωσαϊκό των χαρακτήρων της «Θαλασσινής Πολιτείας» ισορροπώντας με ακρίβεια ανάμεσα στην ιστορική τεκμηρίωση και την ανθρώπινη αλήθεια. Μετέτρεψε τις μακρινές φιγούρες του κειμένου σε παλλόμενους, γνώριμους ανθρώπους. Σε αυτό συνέβαλε καθοριστικά το σκηνικό σύμπαν που διαμόρφωσε μαζί με τους συνεργάτες του: η υποβλητικά μινιμαλιστική σκηνογραφία, τα προσεγμένα κοστούμια, οι φωτισμοί και οι ήχοι λειτούργησαν ως ένας «σιωπηλός χαρακτήρας» που καθόριζε την ψυχολογία και τις κινήσεις των ηρώων.
Ο Χορός: Συνάντηση με την Αρχαία Τραγωδία
Η πολυπληθής παρουσία του Χορού έδωσε στην παράσταση μια ξεχωριστή διάσταση, προσδίδοντάς της το μεγαλείο αρχαίας τραγωδίας. Ο Χορός λειτούργησε ως ο απόλυτος συνδετικός κρίκος ανάμεσα στη σκηνή και τον θεατή. Αντιδρώντας στα δρώμενα με φόβο, αγωνία, συμπόνια ή ενθουσιασμό, κινούμενος ρυθμικά σαν ένα ενιαίο σώμα, ο Χορός εξέφρασε την ίδια την κοινωνία.
Οι στιγμές που προκάλεσαν τα μεγαλύτερα ρίγη συγκίνησης ήταν, παραδόξως, οι πιο σιωπηλές: τα καταπονημένα σώματα των προσφύγων που έρπουν στο έδαφος από τις κακουχίες και, αμέσως μετά, η περήφανη ανάτασή τους. Τα αποφασισμένα χέρια που διεκδικούν το όνειρο, παίζοντας με το φως και τη σκιά, δημιούργησαν σκηνές σπάνιας δωρικής ομορφιάς. Σε πολλά σημεία ο Χορός έγινε ο πραγματικός πρωταγωνιστής, καθοδηγώντας το έργο μέσα από μια τελετουργική, γεωμετρική σωματική γλώσσα γεμάτη συμβολισμούς.
Η «Θαλασσινή Πολιτεία» από τον ΘΕΠΟΣ «Απόλλων» είναι μια θεατρική παράσταση-σταθμός. Η ιστορική καταγραφή του Νίκου Σφυρόερα, οι καθηλωτικές ερμηνείες των ηθοποιών και οι καινοτόμες σκηνοθετικές ιδέες του Γιώργου Πάχου συνέθεσαν ένα μεγαλειώδες αποτέλεσμα. Μια πραγματική, συγκινητική γιορτή τιμής για τα 200 χρόνια της Ερμούπολης, της πόλης μας.
Ευγενία Παπαϊωάννου