Της Μαρίνας Ζιώζιου
mzioziou@skai.gr
Η είδηση μοιάζει, με την πρώτη ματιά, αυστηρά εκκλησιαστική: μια υπερσυντηρητική καθολική ομάδα στην Ελβετία προχώρησε σε χειροτονίες επισκόπων χωρίς την άδεια του Πάπα Λέοντα ΙΔ΄ και το Βατικανό απάντησε με αφορισμούς.
Στην πραγματικότητα, όμως, η υπόθεση είναι μεγαλύτερη από μια διαμάχη για τη λατινική λειτουργία ή για την εκκλησιαστική πειθαρχία. Η Καθολική Ιερατική Αδελφότητα του Αγίου Πίου Ι', οι γνωστοί λεφεβριανοί, δεν είναι νέο φαινόμενο. Γεννήθηκε μέσα από την αντίδραση του καθολικού επισκόπου Μαρσέλ Λεφέβρ στις μεταρρυθμίσεις της Β΄ Βατικανής Συνόδου.
Το Βατικανό, όμως, δεν αντέδρασε τώρα επειδή μια ομάδα πιστών προτιμά μια παλαιότερη λειτουργική μορφή. Αντέδρασε επειδή η χειροτονία επισκόπων χωρίς παπική εντολή συνιστά, για την Καθολική Εκκλησία, δημιουργία παράλληλης ιεραρχίας. Δηλαδή σχίσμα. Γι’ αυτό η απόφαση της Αγίας Έδρας ήταν τόσο αυστηρή. Το ζήτημα είναι θεσμικό. Ποιος έχει την εξουσία να ορίζει την καθολική ενότητα: η Ρώμη ή μια ομάδα που ισχυρίζεται ότι διασώζει την αυθεντική παράδοση ακόμη και απέναντι στη Ρώμη;
Η Δεύτερη Σύνοδος του Βατικανού ως γραμμή ρήξης
Για να γίνει κατανοητό το βάθος της διαμάχης, πρέπει να επιστρέψει κανείς στη Δεύτερη Σύνοδο του Βατικανού (Concilium Oecumenicum Vaticanum Secundum ή ανεπίσημα γνωστή ως Βατικανού Β΄) της δεκαετίας του 1960. Τότε η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία επιχείρησε να τοποθετηθεί ξανά στον μεταπολεμικό κόσμο: άνοιγμα στις εθνικές γλώσσες στη λατρεία, διάλογος με άλλες χριστιανικές ομολογίες και θρησκείες, νέα σχέση με τον Ιουδαϊσμό, αποδοχή της θρησκευτικής ελευθερίας και διαφορετικό ύφος απέναντι στη νεωτερικότητα.
Για τη Ρώμη, αυτή η στροφή δεν ήταν παρένθεση. Ήταν θεμελιώδης επιλογή της σύγχρονης καθολικής ταυτότητας. Για τους λεφεβριανούς, αντίθετα, υπήρξε το σημείο της υποχώρησης. Εκεί βρίσκεται η ουσία της σύγκρουσης.
Το 1988 ο ίδιος ο Λεφέβρ χειροτόνησε επισκόπους χωρίς παπική έγκριση, προκαλώντας αφορισμούς και τη σημαντικότερη καθολική ρήξη μετά την κρίση των Παλαιοκαθολικών του 19ου αιώνα, οι οποίοι απέρριψαν το δόγμα του παπικού αλαθήτου μετά την Α΄ Βατικανή Σύνοδο. Έτσι η σημερινή κρίση θυμίζει κάτι…από τα παλιά. Μόνο που τώρα εκδηλώνεται σε ένα πολύ διαφορετικό διεθνές περιβάλλον.
Το γεωπολιτικό παιχνίδι των «παραδοσιακών αξιών»
Πρέπει να τονισθεί ότι δεν προκύπτει -από τα μέχρι τώρα στοιχεία- ότι οι λεφεβριανοί λειτουργούν ως όργανο κάποιου κράτους ή πολιτικού κέντρου. Το παιχνίδι είναι πιο σύνθετο: μια παλιά καθολική αποσχιστική τάση αποκτά σήμερα νέο ακροατήριο επειδή συναντά ένα διεθνές κλίμα αντίδρασης απέναντι στη φιλελεύθερη Δύση.
Στο κλίμα αυτό συναντώνται διαφορετικές δυνάμεις: τμήματα της αμερικανικής θρησκευτικής Δεξιάς, ο τραμπισμός, ευρωπαϊκά ακροδεξιά κόμματα, συνωμοσιολογικά δίκτυα και η ρωσική κρατική ρητορική περί «παραδοσιακών πνευματικών και ηθικών αξιών». Δεν έχουν απαραίτητα κοινή καθοδήγηση. Έχουν όμως κοινό λεξιλόγιο. Για την ακρίβεια πιπιλάνε την ίδια καραμέλα: δυσπιστία προς τον φιλελεύθερο πλουραλισμό και αντίθεση στη μεταπολεμική Δύση των δικαιωμάτων και των θεσμών.
Κι είναι αλήθεια ότι η Ρωσία του Βλαντίμιρ Πούτιν έχει δώσει σε αυτή τη γλώσσα άλλο νόημα. Αυτό φάνηκε πιο καθαρά μετά την εισβολή στην Ουκρανία. Η Μόσχα εμφανίζει τον εαυτό της ως αντίπαλο μιας δήθεν ηθικά αποσαθρωμένης Δύσης και ως υπερασπιστή της πίστης, της οικογένειας και της τάξης.
Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, πρόσωπα όπως ο Στιβ Μπάνον επιχείρησαν να παίξουν το δικό τους παιχνίδι και να εκμεταλλευτούν την κατάσταση. Για τμήματα της νέας αμερικανικής Δεξιάς, η θρησκεία δεν είναι μόνο ζήτημα πίστης. Είναι και όπλο στον πολιτισμικό πόλεμο απέναντι στη μετανάστευση, τα δικαιώματα, τον πλουραλισμό και τη λεγόμενη «woke» Δύση.
Το παιχνίδι, επομένως, δεν είναι η άμεση καθοδήγηση των λεφεβριανών από κάποιο κέντρο. Είναι η μετατροπή της θρησκευτικής «παράδοσης» σε διεθνή πολιτική γλώσσα. Όταν μια ομάδα λέει ότι υπερασπίζεται την αυθεντική Εκκλησία απέναντι στη Ρώμη, αυτή η φράση δεν ακούγεται πλέον μόνο μέσα σε εκκλησιαστικό ακροατήριο. Ακούγεται και μέσα στη μεγάλη σύγκρουση για το ποια Δύση θα επικρατήσει.
Η Ορθοδοξία δείχνει τον μηχανισμό
Η σύγκρουση Μόσχας και Οικουμενικού Πατριαρχείου για την ουκρανική Αυτοκεφαλία δεν ήταν μόνο ζήτημα εκκλησιαστικής δικαιοδοσίας. Ήταν και σύγκρουση για την επιρροή της Ρωσίας σε μια χώρα που επιχειρούσε να απομακρυνθεί από τη ρωσική σφαίρα.
Η απόφαση της Ρωσικής Εκκλησίας να διακόψει την κοινωνία με το Φανάρι το 2018 έδειξε πόσο γρήγορα ένα κανονικό ζήτημα μπορεί να φορτιστεί γεωπολιτικά. Στην Ουκρανία, το εκκλησιαστικό έγινε μέρος της αποδέσμευσης από τη Μόσχα. Στην υπόθεση των λεφεβριανών, η εσωτερική καθολική ρήξη συναντά ένα διαφορετικό αλλά συγγενές ρεύμα: την επιθυμία επιστροφής σε μια κλειστή, αντιφιλελεύθερη και συχνά αυταρχική αντίληψη της χριστιανικής ταυτότητας. Η σύγκριση βοηθά επειδή δείχνει το όριο ανάμεσα στη θεολογία και την ισχύ. Οι Εκκλησίες δεν βρίσκονται έξω από τη γεωπολιτική. Μπορούν να γίνουν κανάλια επιρροής, σύμβολα ταυτότητας και πεδία ανταγωνισμού.
Πρέπει, λοιπόν, να γίνει κατανοητό ότι ο αφορισμός των λεφεβριανών δεν είναι μια απλή ποινή σε μια απείθαρχη ομάδα. Είναι προειδοποίηση ότι οι Εκκλησίες ξαναγίνονται χώροι στους οποίους συγκρούονται ευρύτερες αντιλήψεις για την εξουσία, την ταυτότητα και τη Δύση.
Πηγή: skai.gr