«Στη ρημαγμένη τούτη γούβα μέσα στα βουνά
Κάτω απ’ τ’ αχνό φεγγαρόφωτο, τραγουδάει
Το χορτάρι
Πάνω σ’ αφανισμένους τάφους, γύρω στην εκκλησιά
Εκεί είναι η αδειανή εκκλησιά, του αγέρα μόνο
Κατοικία.
Χωρίς παράθυρα, κι η πόρτα παίζει,
Τα ξερά κόκκαλα κανένα δεν πειράζουν.»
(Τ.Σ. Έλιοτ «Η έρημη χώρα»)
Κάποια στιγμή καλοκαιρινής ραστώνης, και μη έχοντας τίποτα το σημαντικό να δω στην ελληνική τηλεόραση, κατέφυγα στη σειρά ντοκιμαντέρ και δημοσιογραφικής έρευνας της Σοφίας Παπαϊωάννου «365 Στιγμές», που προβάλλεται στο ERTNEWS και στο ERTFLIX.
Έχοντας ήδη μεγάλη εκτίμηση στην συνάδελφο, αφού την παρακολουθούσα και στους «Φακέλους» του ΣΚΑΙ, διαπίστωσα με έκπληξη πως πολλά από τα ερευνητικά επεισόδια που έβλεπα, αφορούσαν περιοχές της ηπειρωτικής και της νησιωτικής Ελλάδας, που είχαν ερημώσει, είτε λόγω των πολέμων και του εμφυλίου, είτε λόγω ακραίας φτώχειας και μετανάστευσης, είτε λόγω της αστυφιλίας που γιγαντώθηκε μετά τη μικρασιατική καταστροφή αλλά και από το 1960 και μετά.
Στα επεισόδια αυτά, βλέπεις ορεινά ή και νησιωτικά χωριά με έναν κάτοικο, ή με μερικούς γέρους να περιμένουν τη μοίρα τους, χωριά χωρίς σχολεία, χωρίς δρόμους, χωρίς κέντρα υγείας, χωρίς γιατρούς. Εγκατάλειψη και πίκρα είναι τα συναισθήματα που εκφράζουν με τα λόγια τους οι λιγοστοί κάτοικοι αυτών των περιοχών. Πολλοί από αυτούς, θεωρούν τους εαυτούς τους κάτι σαν ακρίτες. Και φυσικά δεν έχουν άδικο. Στις ερωτήσεις της δημοσιογράφου, πώς αποφάσισαν να ζήσουν στα έρημα χωριά και αν αισθάνονται μοναξιά, η απάντησή τους ήταν ότι διάλεξαν αυτή τη ζωή επειδή τους αρέσει η αυτάρκεια, η απλότητα, η αγνότητα και η ελευθερία που τους προσφέρει μια ζωή μέσα στη φύση που είναι ακόμα αμόλυντη από τις αρρώστιες της ανάπτυξης ή του υπερτουρισμού…
Η αποφασιστικότητά τους και η βεβαιότητά τους, εντυπωσιάζουν. Όπως επίσης εντυπωσιάζουν και οι απαντήσεις που δίνουν μερικοί νέοι οι οποίοι αποφάσισαν σε κάποια στιγμή της ζωής τους να επιστρέψουν και να ζήσουν στην ιδιαίτερη πατρίδα τους.
Βλέποντας αυτές τις εικόνες και ακούγοντας αυτά τα λόγια, συνειδητοποίησα ότι η χώρα μου είναι μια έρημη χώρα. Μια άδεια χώρα!
Κι έπειτα ένιωσα, ότι αν η χώρα αυτή δεν κατοικηθεί, είναι ευάλωτη σε κάθε είδους κατάκτηση. Διότι μια χώρα μπορεί να κατακτηθεί με πολλούς τρόπους, και όχι μόνο με πόλεμο, αλλά και με το χρήμα. Δηλαδή να ξεπουληθεί έναντι πινακίου φακής. Πράγμα που συμβαίνει ταχύτατα στις μέρες μας, μιας και η χώρα είναι ήδη ξεπουλημένη…
Δεν είναι τυχαίο ότι ο υπερτουρισμός που μαστίζει τα νησιά μας, αναφέρεται με το βαρύγδουπο όνομα «η βαριά βιομηχανία» μας, καθώς η πατρίδα μας μετά τη μεταπολίτευση δεν μπορεί να παράξει απολύτως τίποτα, ούτε μέσω βιομηχανικής ανάπτυξης, ούτε μέσω πρωτογενούς παραγωγής. Κι αναρωτιόμαστε, μήπως αυτός ο χαρακτηρισμός του τουρισμού, δηλαδή το εύκολο και άκοπο χρήμα, κρύβει από πίσω την παραδοχή ότι ο μοναδικός πόρος από τον οποίο προσπορίζεται η χώρα είναι ο τουρισμός. Αλλά και την παραδοχή ότι κάτι τέτοιο είναι αναπόφευτκο, αφού η χώρα είναι δημευμένη ολοκληρωτικά, στο Υπερταμείο.
Κάποιος είπε ότι βγήκαμε από τα μνημόνια. Μάλιστα. Βγήκαμε, αλλά ξεπουλάμε και τα λεφτά μπαίνουν στη μαύρη τρύπα του Υπερταμείου.
Καμιά φορά μάλιστα, σκέφτομαι ότι αν δεν υπήρχε αυτή η «βαριά βιομηχανία» του υπερτουρισμού, μπορεί να μην υπήρχαν λεφτά ούτε για μισθούς ούτε για συντάξεις.
Η χώρα λοιπόν είναι και ξεπουλημένη και έρημη. Και μας κάνει εντύπωση μια πρόταση του Αλέξη Τσίπρα, για να γίνουν 150 νέοι δήμοι, σύνολο 440!! Δηλαδή, τα έρημα χωριά να «αναβαθμιστούν» σε δήμους, με μηδέν κατοίκους…
Αν χρειάζεται κάτι αυτή η χώρα, είναι ένα ριζοσπαστικό πρόγραμμα αποκέντρωσης, με κίνητρα για τους νέους να επιστρέψουν στα χωριά τους, να αξιοποιήσουν τις δυνατότητες που τους δίνουν οι νέες τεχνολογίες και να ξαναγυρίσουν σε επαγγελματικές παραδοσιακές δραστηριότητες ή σε εργασίες που δημιουργούν αυτάρκεια και επανασύνδεση με τη φύση. Μια τέτοια πολιτική θα μπορούσε να αλλάξει πολλά, να πολεμήσει την ερήμωση και να ξαναφέρει τη ζωή στην έρημη χώρα μας. Μάλιστα, ένας από τους νέους που έχει επιστρέψει και ζει στο χωριό, με τον οποίον μίλησε η δημοσιογράφος, κάλεσε τους συνομήλικους του να μη φοβηθούν να πάνε να ζήσουν στην ελληνική επαρχία, στα χωριά και στα όμορφα βουνά μας. «Εδώ μπορούν με το κομπιούτερ τους να κάνουν θαύματα. Έχουμε 5G και δεν μας πιάνει τίποτα!»
Κρίσιμο στοιχείο είναι οι νέοι που κατάγονται από την ορεινή κυρίως Ελλάδα, οι οποίοι έχουν φύγει ανεπιστρεπτί για τα αστικά κέντρα, και μετά την κρίση με το brain drain εγκατέλειψαν την ίδια τους τη χώρα για να βρουν την τύχη τους σε πιο εύφορα ευρωπαϊκά εδάφη…
Η ερήμωση και η ερημοποίηση, είναι οι αιτίες για την απώλεια της πολιτιστικής μας ταυτότητας, που είναι με τη σειρά της η αιτία για την καταστροφή του κοινωνικού ιστού, την απώλεια της εθνικής μας συνείδησης και γενικά την υποβάθμισή μας σε αδιάφορα άτομα που δεν κοιτάζουν παρά μόνον τον εαυτούλη τους.
Είναι όμως και η αιτία για τις μεγα-πυρκαγιές που κατατρώγουν κάθε χρόνο τα δάση μας και τα βουνά μας. Είναι πλέον πανθομολογούμενο πως, εκτός από την κλιματική αλλαγή και την ξηρασία, η εγκατάλειψη των δασών και των ορεινών χωριών, η έλλειψη ανθρώπινης παρουσίας και δραστηριότητας στα ελληνικά βουνά, είναι η αιτία για τις πυρκαγιές που πλέον δεν σβήνουν ούτε με εναέρια μέσα.
Η ΣΚΛΗΡΗ ΓΛΩΣΣΑ ΤΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ
Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της Eurostat και του ευρωπαϊκού προγράμματος χαρτογράφησης CORINE, οι τεχνητές επιφάνειες και ο αστικός ιστός (δηλαδή οι πόλεις, τα χωριά, οι δρόμοι και οι υποδομές) καλύπτουν μόλις το περίπου 3% έως 5,7% της συνολικής έκτασης της Ελλάδας.
Η Ελλάδα είναι μια κατά 80% ορεινή χώρα με τεράστια ακτογραμμή, γεγονός που σημαίνει ότι το μεγαλύτερο μέρος της επιφάνειάς της καλύπτεται από δάση, ημιφυσικές εκτάσεις και γεωργική γη.
Ωστόσο, το ζήτημα της «κατοικημένης έκτασης» παρουσιάζει δύο διαφορετικές και ενδιαφέρουσες όψεις:
Η Φυσική Δόμηση (Αστικός Ιστός)
Αν απομονώσουμε καθαρά το έδαφος που είναι χτισμένο (σπίτια, κτίρια, πλατείες) μαζί με το οδικό δίκτυο, αυτό καταλαμβάνει περίπου 4.000 – 7.500 τετραγωνικά χιλιόμετρα, σε μια συνολική χέρσαία έκταση 130.647 τ.χλμ. της χώρας.
Η Πληθυσμιακή Συγκέντρωση (Ανισοκατανομή)
Το 80% του πληθυσμού της Ελλάδας ζει συγκεντρωμένο σε μόλις το 25% της συνολικής έκτασης της χώρας.
Ο μισός πληθυσμός της χώρας βρίσκεται πλέον στις δύο μεγάλες μητροπολιτικές περιοχές, της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης.
Από τα περίπου 6.000 νησιά και νησίδες που διαθέτει η Ελλάδα, μόνο τα 227 είναι μόνιμα κατοικημένα.
Εκτός όλων αυτών, οι καταστρεπτικές πυρκαγιές που μαστίζουν τη χώρα μας τα τελευταία πέντε χρόνια (2021–2025/2026), έχουν κάψει συνολικά περίπου 4 έως 4,2 εκατομμύρια στρέμματα γης. Το νούμερο αυτό αντιπροσωπεύει μια από τις πιο επιβαρυμένες περιόδους στη σύγχρονη ιστορία της χώρας.
Οι πλέον καταστροφικές πυρκαγιές ήταν:
Το 2023: 1.747.730 στρέμματα (έτος-ρεκόρ με την καταστροφική πυρκαγιά στον Έβρο —τη μεγαλύτερη στην ΕΕ— καθώς και στη Ρόδο).
Το 2024: 440.000 – 450.000 στρέμματα (σημαντικό πλήγμα κυρίως στην Αττική κοντά στον αστικό ιστό).
Το 2025: 490.000 στρέμματα (ή 48.998 εκτάρια, με μεγάλα μέτωπα σε νησιά όπως η Χίος).
Φέτος, έως τον Αύγουστο: 300.000… και μετράμε ακόμη…
*Η Αλκμήνη Ψιλοπούλου είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας