Μαίρη Λαμπαδίτη
Έχουν περάσει σχεδόν 15 χρόνια από την εποχή που οι μητέρες ανηλίκων στην Ελλάδα μπορούσαν να πάρουν σύνταξη και πριν από τα 50, με μόλις 20 έτη ασφάλισης. Πλέον, μετά τις παρεμβάσεις των μνημονίων, θεωρούμαστε πρωταθλητές στην αύξηση των ορίων ηλικίας, στην κορυφή της ΕΕ μαζί με τη Δανία, την Ιταλία και τη Γαλλία. Συγκεκριμένα, στην Ελλάδα, μετά από την πίεση της Τρόικα, αυξήθηκαν κατά 2 έτη τα ηλικιακά όρια, στα 67 και στα 62, από 1/1/2013, ενώ με το νόμο 4336/2015 αυξήθηκαν με βίαιο τρόπο και όλα τα ενδιάμεσα ηλικιακά όρια συνταξιοδότησης. Επομένως, η Ελλάδα έχει το υψηλότερο όριο ηλικίας συνταξιοδότησης στην ΕΕ μαζί με τη Γαλλία (67 και 62 μετά τη μεταρρύθμιση Μακρόν), την Ιταλία (67 και 64) και τη Δανία, η οποία έχει μεν σήμερα όριο ηλικίας τα 67, αλλά έχει ήδη νομοθετήσει την αύξηση των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης σταδιακά στα 70 έτη έως το 2040 για τους σημερινούς 55άρηδες.
Πρόσφατα, και η κυβέρνηση Μέρτς στη Γερμανία εισήλθε στον κύκλο των ασφαλιστικών μεταρρυθμίσεων, εξαγγέλλοντας αύξηση ορίων ηλικίας και περιορισμό των πρόωρων αποχωρήσεων. Όμως, και πάλι η Γερμανία είναι πολύ πιο πίσω από την Ελλάδα στην αύξηση των ορίων ηλικίας, καθώς η «λυπητερή» θα έρθει σε βάθος χρόνου. Ειδικότερα, η ηλικία συνταξιοδότησης θα συνδεθεί με το προσδόκιμο ζωής, φτάνοντας τα 67,5 έτη το 2041 και τα 70 έτη στη δεκαετία του 2090. Επίσης, επιτροπή εμπειρογνωμόνων πρότεινε εισαγωγή κεφαλαιοποιητικού πυλώνα κατά το σουηδικό μοντέλο, με επενδύσεις έως 2% των μισθών στις αγορές. Ο Μερτς, για να αποφύγει τις αντιδράσεις που ήδη φουντώνουν, καθησυχάζει του πολίτες ότι οι δημόσιες συντάξεις δεν πρόκειται να περικοπούν.
Οι αριθμοί είναι αμείλικτοι
Και η δημογραφική γήρανση πιέζει τα συνταξιοδοτικά συστήματα σε όλη την Ευρώπη, οδηγώντας τα κράτη-μέλη, το ένα μετά το άλλο, να προωθήσουν μεταρρυθμίσεις, αυξάνοντας τα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης και εισάγοντας κεφαλαιοποιητικά συστήματα.
Η Ελλάδα, μαζί με χώρες όπως η Ιταλία, η Ισπανία και η Πολωνία, σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, θα παρουσιάσει αύξηση της δημογραφικής εξάρτησης κατά περισσότερο από 25 μονάδες τις επόμενες δεκαετίες, καθιστώντας το ασφαλιστικό σύστημα ιδιαίτερα ευάλωτο.
Στη χώρα μας, η αναλογία συνταξιούχων-ασφαλισμένων, η οποία σήμερα είναι στο 1 προς 1,66, σε 15 χρόνια θα υποχωρήσει στο 1,25. Αυτό σημαίνει ότι, αν σήμερα για κάθε 100 συνταξιούχους υπάρχουν 166 ασφαλισμένοι να τους συντηρούν με τις εισφορές τους, το 2040 σε κάθε 100 συνταξιούχους θα αναλογούν μόνο 125 ασφαλισμένοι για να πληρώνουν τις συντάξεις τους.
Το «κλειδί» για να ανοίξει η πόρτα της συζήτησης για την αύξηση των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης και στη χώρα μας είναι η αύξηση του προσδόκιμου ζωής, που είναι σήμερα 84-85 έτη για τις γυναίκες και 79-80 έτη για τους άνδρες.
Σύμφωνα με τα ισχύοντα (διάταξη του νόμου Κατρούγκαλου, η οποία δεν καταργήθηκε), από την 1/1/2024 τα όρια ηλικίας θα ανακαθορίζονται ανά τριετία, με βάση πάντα το προσδόκιμο ζωής. Από το 2010 έως το 2015 είχαμε αύξηση του προσδόκιμου ζωής (περίπου 7 έως 12 μήνες). Ωστόσο, την περίοδο 2015-2020 δε σημειώθηκε αντίστοιχη αύξηση. Μάλιστα, μετά το 2020, εξαιτίας της πανδημίας, το προσδόκιμο ζωής έχει υποχωρήσει λόγω της αύξησης των θανάτων, οπότε, σύμφωνα με το υπουργείο εργασίας, δεν απαιτείται να ανοίξει συζήτηση για αύξηση των γενικών ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης. Η ανεξάρτητη Εθνική Αναλογιστική Αρχή, που διεξάγει τις σχετικές μελέτες, οι οποίες αποστέλλονται στην Κομισιόν, σύμφωνα με πληροφορίες, έχει μεν επισημάνει τα τελευταία χρόνια και πάλι αύξηση του προσδόκιμου, αλλά με αργό βηματισμό, που δεν προκαλεί ιδιαίτερη ανησυχία.
Έχουν λοιπόν κάποιο λόγο να ανησυχούν οι ασφαλισμένοι ότι το 2027 ή το 2030 θα έρθει το φλέγον θέμα στο προσκήνιο;
Πηγές του υπουργείου εργασίας διαβεβαιώνουν ότι δεν πρόκειται να ανοίξει οποιαδήποτε συζήτηση για αύξηση των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης στη χώρα μας για τους εξής λόγους:
Εχουμε τα υψηλότερα όρια ηλικίας στην ΕΕ.
Τα «σκληρά» μέτρα με τη βίαιη αύξηση των ορίων ηλικίας που εφαρμόστηκαν με τα μνημόνια επιτρέπουν στην Ελλάδα να παραμείνει στο «απυρόβλητο».
Σύμφωνα με τις μελέτες της ΕΕ, το ελληνικό ασφαλιστικό σύστημα είναι βιώσιμο έως το 2070.
Ο αριθμός των εργαζομένων αυξήθηκε τα τελευταία χρόνια κατά 600.000, που σημαίνει ότι υπάρχουν περισσότεροι εργαζόμενοι να συντηρήσουν τους συνταξιούχους. Το πάζλ συμπληρώνεται και με τους εργαζόμενους συνταξιούχους (silver economy), οι οποίοι έχουν ξεπεράσει τις 300.000 και συνεχίζουν να καταβάλλουν εισφορές, στηρίζοντας το σύστημα.
Ωστόσο, η τελευταία έκθεση της ΕΕ (Eurostat ageing report group 2024) αποτυπώνει στις προβολές της για την Ελλάδα αύξηση του προσδόκιμου ζωής κατά ενάμισι έτος έως το 2030. Υποδεικνύει, λοιπόν, για τη χώρα μας αύξηση του γενικού ορίου ηλικίας συνταξιοδότησης το 2030 κατά ενάμισι έτος, στα 68,5 έτη από 67 σήμερα, και για την πρόωρη συνταξιοδότηση κατά ένα έτος και τρεις μήνες, στα 63,5 από 62 σήμερα.
«Αν οι προβλέψεις για αύξηση του προσδόκιμου ζωής επιβεβαιωθούν», τονίζει ο διδάκτωρ του Παντείου Πανεπιστημίου Βασίλης Μπέτσης, «τα όρια ηλικίας πρέπει να αυξάνονται κατά 4 μήνες κάθε χρόνο. Άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Πορτογαλία και η Ολλανδία, έχουν προβλέψει στον σχετικό νόμο η αύξηση των ορίων ηλικίας να αντιστοιχεί στο 1/3 της αύξησης του προσδόκιμου ζωής. Εμείς δεν έχουμε προκαθορίσει κάτι ανάλογο στο νόμο Κατρούγκαλου. Πάντως, είναι εύλογη η χρήση μεταβατικής περιόδου. Πρακτικά, το 62οέτος θα ανεβεί στα 63 και το 67ο στα 68. Με τη χρήση της μεταβατικής περιόδου, η αύξηση θα είναι 4 μήνες κατ’ έτος».
Το σίγουρο είναι ότι η Ευρώπη… γερνάει
Οπότε, εκτός από την αύξηση των ορίων ηλικίας, τα κράτη μέλη αναζητούν λύσεις στα κεφαλαιοποιητικά συστήματα. Η Ελλάδα είναι ένα βήμα μπροστά, καθώς από το 2022 έχει συσταθεί το Ταμείο επικουρικής κεφαλοποιητικής ασφάλισης (ΤΕΚΑ), προκειμένου να λειτουργήσει ως «σανίδα σωτηρίας» για τους νέους, οι οποίοι θα χρειαστούν συμπληρωματική κεφαλαιοποιητική ασφάλιση για να αντιμετωπίσουν τη γήρανση του πληθυσμού.
Το ΤΕΚΑ ήδη ασφαλίζει 500.000 νέους εργαζόμενους σε περίπου 218.000 επιχειρήσεις, επιδιώκοντας να δημιουργήσει κίνητρα για αποταμίευση κυρίως στους νέους, εκπαιδεύοντάς τους στη λογική της κεφαλαιοποίησης.
Από την άλλη πλευρά, τα ταμεία επαγγελματικής ασφάλισης (ΤΕΑ), που παρέχουν συμπληρωματικές παροχές, δεν παρουσιάζουν μεγάλη ανάπτυξη, καθώς η αξία των περιουσιακών τους στοιχείων δεν υπερβαίνει το 1% του ΑΕΠ. Το πρόσφατο σχέδιο νόμου του υπουργείου εργασίας για την ανάπτυξη των ΤΕΑ ανοίγει δρόμους μέσω της δημιουργίας ανοιχτών ταμείων, που μπορούν να συμπεριλάβουν τις μικρές επιχειρήσεις, ομαδικά ασφαλιστικά προϊόντα, μείωση των συντελεστών φορολόγησης και απλούστευση των διαδικασιών, ώστε περισσότερες επιχειρήσεις να δημιουργήσουν για το προσωπικό τους καλύτερη συνταξιοδοτική προοπτική στα επόμενα χρόνια.
Σε βάθος χρόνου, ωστόσο, η γήρανση του πληθυσμού και το δημογραφικό θα συνεχίζουν πιέζουν το ασφαλιστικό σύστημα. Οι άνθρωποι –όπως αναφέρουν οι επιστήμονες– θα ζουν στο μέλλον έως 120 ετών. Μπορεί να πληρώνει την ιατροφαρμακευτική τους περίθαλψη και τις συντάξεις τους το κράτος, χωρίς να απαιτηθούν παρεμβάσεις;