Άρθρα

ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ – ΣΕΝΕΚΑΣ – ΣΠΙΝΟΖΑ – ΤΡΕΙΣ ΙΕΡΑΡΧΕΣ
ΠΟΛΙΤΙΚΗ – ΠΛΟΥΤΟΣ – ΦΤΩΧΕΙΑ – ΕΞΟΥΣΙΑ

ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ

Ο Επίκουρος πίστευε, όπως πρέπει να πιστεύει κάθε λογικός άνθρωπος, πως δεν υπάρχει άλλη ζωή και πως πρέπει να ζήσουμε τη ζωή μας όσο πιο ειρηνικά και χαρούμενα γίνεται. Ποιος είναι ο σκοπός της ζωής; Η απάντησή του ήταν ότι πρέπει να επιδιώκουμε την αταραξία, που θα μπορούσαμε να τη μεταφράσουμε «ηρεμία» ή ελευθερία από την συναισθηματική «δυσφορία».

Οι ανάγκες του σοφού ανθρώπου είναι λίγες και ικανοποιούνται εύκολα. Ενώ οι άνθρωποι με ασίγαστη λαχτάρα για εξουσία ή πλούτο ίσως… ποτέ δεν κατακτούν την αταραξία, γιατί αυτού του είδους η λαχτάρα πολλαπλασιάζεται συνεχώς.

ΣΠΙΝΟΖΑ

Κι αν η υπόλοιπη κοινότητα επιδίδεται μερικές φορές το χρόνο σε τελετουργίες προσευχής τότε προσευχήσου μαζί τους, ξέροντας ότι το κάνεις μόνο με σκοπό την αταραξία, για να αποφύγεις την αναστάτωση και τη δυσφορία που προκαλεί η μη συμμετοχή. Στόχος να τελειοποιήσω τη λογική μου.

Επίκουρος στόχος η γαλήνη.

ΣΕΝΕΚΑΣ

«Κανένας τρόμος δεν τολμά να μπει σε μια καρδία που έχει καθαρθεί από το φόβο του θανάτου»

Με άλλα λόγια…

«Μόλις νικήσεις το φόβο του θανάτου νικάς και όλους τους άλλους φόβους»

«Αν δεν δώσω προσοχή στη λογική, θα παραμείνω για πάντα σκλάβος του πάθους»

ΣΠΙΝΟΖΑ

Ο στόχος είναι ξεκάθαρος: «Πρέπει να μάθω να μετατρέπω τη λογική σε πάθος»

ΤΡΕΙΣ ΙΕΡΑΡΧΕΣ

Είναι πολύ ενδιαφέρουσες οι απόψεις των Τριών Ιεραρχών για το θέμα του πλούτο και υποθέτω γνωστές σε πολλούς, όπως και εκείνες για τη φτώχεια. Αυτή καθ’ αυτή η φτώχεια δεν είναι αρετή. Είναι μια μορφή ανάγκης και πηγή πόνου και δυστυχίας.

Η κατά Χριστό φτώχεια είναι μια επιλογή. Και να τέτοια είναι και γίνεται οδός που οδηγεί στην αρετή.

Η φτώχεια είναι βαρύ φορτίο όχι μόνον με την έννοια των εξωτερικών και υλικών πραγμάτων αλλά και εσωτερικά στον άνθρωπο, ως πηγή φθόνου, εχθρότητας και απελπισίας. Για τους λόγους αυτούς και οι Τρεις Ιεράρχες, αλλά πιο πολύ οι δύο, Βασίλειος και Χρυσόστομος, προσπάθησαν να πολεμήσουν την φτώχεια. Να ανακουφίσουν ή να αμβλύνουν το πρόβλημα των φτωχών, των πονεμένων με τα γνωστά σ’ όλους μας έργα ευποιίας και κοινωνικής αντίληψης, που επιτέλεσαν στην εποχή τους.

Η προσοχή τους όμως όλη ήταν στραμμένη στις ηθικές επιπτώσεις. Από την άποψη αυτή ενεργούσαν ως πνευματικοί ποιμένες και όχι ως κοινωνικοί αναμορφωτές.

Ωστόσο αληθεύει – κι αυτό βγαίνει μέσα από την πράξη τους και την όλη σκέψη τους – ότι είχαν πράγματι ένα κοινωνικό ιδεώδες και κοινωνικό όραμα. Το ιδεώδες αυτό ήταν – και παραμένει – πρωτίστως ηθικό. Ήταν το ιδεώδες μιας κοινωνίας με δικαιοσύνη και ισότητα των ανθρώπων, ισότητα πραγματούμενη εν ελευθερία. Γιατί η ανισότητα καθιστά και κάνει αδύνατη την αληθινή μεταξύ των ανθρώπων χριστιανική αγάπη. Θεμελιώνουν μάλιστα το ιδεώδες αυτό στα εξής δεδομένα:

Α) στην κοινή των ανθρώπων φύση
Β) στις βασικές ανάγκες που έχουν όλοι οι άνθρωποι
Γ) στη χριστιανική κλήση και επαγγελία και
Δ) στην εμπειρία της πρώτης χριστιανικής κοινότητας

Το ιδεώδες αυτό μιας τέτοιας κοινωνίας αν πρόκειται να το προβάλει κανείς ως όραμα του μέλλοντος όπως πράγματι και είναι, τότε αυτό προς την πραγματοποίησή του πρέπει να αντικριστεί μέσα από το πρίσμα που το είδαν και το επιδίωξαν στη ζωή τους οι Τρεις Ιεράρχες. Αυτοί το είδαν μέσα από τρία περιχωρούμενα και αλληλοσυμπληρούμενα επί μέρους ιδεώδη:

Α) Το ιδεώδες του τέλειου εν χριστώ ανθρώπου
Β) Το ασκητικόν ιδεώδες και
Γ) Το ιδεώδες της παιδείας

Η ανάλυση του καθενός από τα ιδεώδη αυτά παρά το εξαιρετικό ενδιαφέρον που παρουσιάζουν και έχουν για την εποχή μας, όπως εμείς τουλάχιστον νομίζουμε δυστυχώς δεν είναι δυνατή.

Σήμερα η ακολουθούμενη πολιτική σχεδόν σε όλες τις χώρες του κόσμου της αντιλαϊκής τροχιάς και ο βαθιά ταξικός της χαρακτήρας και εξάρτηση από τα όργανα των πολυεθνικών κεφαλαίων που προσπαθούν την καπιταλιστική αναδιάρθρωση είναι φυσικό να ξαναρχίσουν (ήδη έχουν αρχίσει οι συντεχνίες) τους αγώνες όπως στους προηγούμενους αιώνες όχι μόνο οι αγρότες αλλά ευρύτερα κοινωνικά στρώματα.

Η εξουσία θα εντείνει τον αυταρχισμό της ώστε να επιτευχθούν οι στόχοι της.

Οι νόμοι και το οπλοστάσιο που διαθέτει όχι μόνο δεν χρησιμοποιούνται για να εξυπηρετούνται οι λαοί, αλλά για να καταδυναστεύονται. Μέσα στις θεωρίες της εξουσίας είναι και ο διχασμός του λαού αν δεν είναι αποτελεσματική η βία.

Βλέπουμε πως το 1527 στην Ουγγαρία ψηφίσανε νόμο να καταδικάζουν τους εξεγερμένους αγρότες.

Η παιδεία ποιοτικό-πολιτιστικό περιεχόμενο

Ας δούμε τι είπε ο καθηγητής Βασίλειος Στ. Ψευτογκάς. Το ποιοτικό-πολιτιστικό περιεχόμενο και νόημα της οικουμένης έχει διπλή αφετηρία Ελληνική και Ιουδαϊκή. Η ελληνική παράδοση, όπως κυρίως την έχει ρητά – γιατί ως πραγματικότητα προϋπήρχε – εκφράσσει ο ρήτωρ Ισοκράτης (4^ος π.Χ.) της προσέδωσε το δικό της πνευματικό μορφωτικό περιεχόμενο και ιδεώδες. Το ιδεώδες της παιδείας μ’ όλο της το πλάτος και βάθος και τα εκφράσματά της, που δημιούργησε και άφησε στην ιστορία του πολιτισμού. Ο μεγάλος ελληνιστής, Γερμανός Werner Jaeger μας έχει δώσει το περιεχόμενο αυτό και ιδεώδες της παιδείας των Ελλήνων στο ομώνυμο έργο του κατά τρόπο εκπληκτικό και σ’ όλες τις διαστάσεις του. Η οικουμενικότητα της κλασικής ελληνικής παιδείας θεμελιώνονται στη διάνοια και το λόγο και στην καλλιέργεια των δυνάμεων αυτών της ανθρώπινης φύσης, στην οποία (ανθρώπινη φύση και κατ’ εξοχήν στο λογικό μέρος) βάσισαν τον ανθρωποκεντρισμό. Η παιδεία, κύριο χαρακτηριστικό γνώρισμα της ελληνικής παράδοσης, κατέστησε λέγει ο Ισοκράτης «των Ελλήνων όνομα μηκέτι γένους αλλά της διάνοιας δοκείν είναι και μάλλον Έλληνας καλείσθαι τους μη παιδεύσεως της ημετέρας ή τους της κοινής φύσεως μετέχοντας».

Όπως είναι γνωστό, όσοι από τους λαούς δεν μετείχαν στο αγαθό της παιδείας αυτής, χαρακτηρίστηκαν «βάρβαροι, βάρβαρα έθνη ή γηγενείς». Κατά την ψαλμική έκφραση, την οποία όπως είδαμε, οι Βασίλειος και Χρυσόστομος, καθώς και άλλοι, πριν απ’ αυτούς, θεολόγοι ερμηνευτές απέδωσαν την ίδια σημασία μ’ αυτήν των «βαρβάρων». Η διάκριση αυτή υπήρχε ως διάσταση πολιτιστική μεταξύ των λαών και των ανθρώπων και έτσι παρέμεινε γνωστή στην ιστορία. Αντίθετα, «οι υιοί των ανθρώπων», οι ασκούντες «επιμέλειαν τινά του λόγου» (της λογικής δύναμης) ανήκαν στο χώρο των πεπαιδευμένων. Μέσα στη συνάφεια των κειμένων μας υπονοούνται από του Ιεράρχες και οι Έλληνες που ήταν ειδωλολάτρες ακόμη.

Η Ιουδαϊκή, από την άλλη πλευρά, παράδοσε το δικό της νόημα και περιεχόμενο στην οικουμένη, την αποκάλυψη του Θεού και του Νόμου του. Ο Ισραήλ θεμελίωσε την ηθική του συγκρότηση και την κοινωνική οργάνωση του βίου του επάνω στο Θεόσδοτο Νόμο. Ο Θεός στην Π.Δ. ομιλεί, ο άνθρωπος ακούει και οφείλει υπακοή σ’ αυτά που ακούει.

Η παράβαση του Νόμου είναι αμαρτία που επισύρει την τιμωρία και το θάνατο. Η μετάνοια σώζει, πρόκειται για μια διαφορετική αντίληψη και στάση ζωής από εκείνη της ελληνικής παράδοσης, αντίληψης και παιδείας. Υπάρχει εδώ ένας απόλυτος θεοκεντρισμός.

Οι δύο αυτές παραδόσεις, ελληνική και ιουδαϊκή, ανθρωποκεντρική βασικά η πρώτη, θεοκεντρική η δεύτερη, πορεύτηκαν ξεχωριστά η μία από την άλλη και όταν ακόμα η ιστορική συγκυρία τις έφερε κοντά με την κατάκτηση από τον Μ. Αλέξανδρο των χωρών του κόσμου της Βίβλου και την εξάπλωση εκεί του Ελληνικού πολιτισμού.

Η μετάφραση της Π. Διαθήκης στην ελληνική δεν ήταν εγχείρημα για την συνάντησή της με την ελληνική πολιτιστική παράδοση. Έγινε για να εξυπηρετήσει, όπως είναι γνωστό τις θρησκευτικές ανάγκες της εβραϊκής διασποράς, η οποία είχε λησμονήσει την πατρική γλώσσα και ομιλούσε ελληνικά.

Βλέπουμε πως δύο πνευματικά ρεύματα με οικουμενικές τάσεις και τα δύο, αλλά με διαφορετικό εν πολλοίς νόημα και περιεχόμενο για τη ζωή και την οργάνωση του κοινωνικού βίου των ανθρώπων συναντήθηκαν ιστορικά αλλά δεν μπόρεσαν να ενωθούν και έμειναν ως δύο κόσμοι ή δύο λαοί, μακριά ό ένας από τον άλλο και μάλιστα με τοίχος έχθρας ανάμεσά τους.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

• Εάν ο κάθε ένας από μας αντιστέκεται στη βία στέλνει μηνύματα στο μέλλον.
• Εάν αγκαλιάσουμε το αύριο θα αφήσουμε πίσω το άδικο ΄σημερα.
• Νιάτα, θάρρος και πίστη, το νέο χτίσιμο της ανθρωπότητας.
• Εάν η παράδοση δεν μας άφησε την δίκαιη ζωή, τότε εμείς πρέπει να παραδοθούμε στο φως της αλήθειας.
• Το ένδυμα της υποκρισίας δεν φοριέται από τους Δίκαιους.
• Ο αγώνας ο δίκαιος για το καλό των λαών δεν είναι κόπος είναι χαρά, είναι χρέος.
• Όταν έχει μέσα σου ειρήνη γιορτάζεις πάντα.
• Όταν εκβιάζεις τους συνανθρώπους σου και την φύση, η σκέψη σου δεν είναι καθαρή.
• Εύκολο είναι να κατηγορείς, δύσκολο να διακρίνεις την καλοσύνη.
• Δύσκολο είναι να αλλάξεις του υποκριτές αν εσύ μέσα σου δεν έχεις την αλήθεια.
• Οι ανήθικοι δεν πιστεύουν ούτε σε Θεό ούτε σε φίλους.
• Κοίτα ψηλά για να ψηλώσεις. Κοίτα μπροστά για να τερματίσεις. Εάν δεν κοιτάς πουθενά τυφλώνεσαι.
• Τιθάσευσε και διοίκησε τα πάθη σου για να μπορέσεις να διοικήσεις άλλους όταν κληθείς.
• Πλούσιος μπορεί να γίνεις σε λίγη ώρα. Σοφός, χρειάζεσαι χρόνια πολλά.
• Οι πολιτικοί είναι όπως ο αέρας. Δεν έχουν σχήμα, δεν έχουν οσμή, δεν έχουν γεύση. Ούτε κατεύθυνση.
• Ο άνθρωπος έχει ανάγκη την αγάπη, χωρίς αυτή είναι μόνος.
• Όταν ο βίος σου είναι αρχοντικός τότε μπορείς αρχοντικά να δουλεύεις.

Δημήτρης Χάλαρης
Δημοσιογράφος-Συγγραφέας

Όλες οι δημοσιεύσεις του Δημήτρη Χάλαρη στο syrostoday είναι διαθέσιμες εδώ.
Άρθρα του επίσης δημοσιεύονται και στο προσωπικό του ιστολόγιο: dhalaris.wordpress.com