Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα της σύγχρονης πολιτικής δεν είναι η έλλειψη νέων ανθρώπων με διάθεση να προσφέρουν. Είναι η αδυναμία του ίδιου του πολιτικού συστήματος να τους εμπιστευθεί πραγματικά. Ίσως αυτή να είναι και μία από τις πιο σιωπηλές αιτίες, που ολοένα και περισσότεροι νέοι εγκαταλείπουν την πολιτική πριν ακόμη προλάβουν να πιστέψουν σε αυτή.
Δεν λείπουν οι νέοι. Λείπει ο χώρος για αυτούς.
Ακούμε διαρκώς, ότι οι νέοι πρέπει να μπουν στην πολιτική. Ότι χρειάζεται ανανέωση, νέες ιδέες, νέα πρόσωπα. Όμως, όταν οι νέοι εμφανίζονται με γνώσεις, άποψη και διάθεση να αναλάβουν ευθύνες, πολύ συχνά βρίσκουν μπροστά τους ένα αόρατο τείχος αποκλεισμού, χτισμένο από νοοτροπίες, προσωπικές στρατηγικές και τον φόβο της διαδοχής. Το πρόβλημα δεν είναι η επάρκεια των νέων αλλά η απροθυμία ορισμένων να παραδώσουν τη σκυτάλη και να αποδεχτούν ότι η πολιτική δεν είναι προσωπική ιδιοκτησία αλλά μια διαρκής σκυταλοδρομία γενεών.
Το πρόβλημα δεν είναι η ηλικία. Η εμπειρία αποτελεί ανεκτίμητο κεφάλαιο για κάθε δημοκρατία. Υπάρχουν άνθρωποι, που υπηρέτησαν την πολιτική με συνέπεια, άφησαν έργο και δικαίως κατέχουν μια ξεχωριστή θέση στην ιστορία του τόπου. Όμως η ιστορία δεν γράφεται μόνο από όσα προσέφερε κάποιος όταν βρισκόταν στην κορυφή. Γράφεται και από τον τρόπο με τον οποίο επέλεξε να ολοκληρώσει τη διαδρομή του.
Η εμπειρία δεν είναι ισόβιο αξίωμα
Υπάρχει μια λεπτή γραμμή ανάμεσα στην προσφορά και την προσκόλληση στην εξουσία. Η πρώτη χτίζει υστεροφημία. Η δεύτερη, πολύ συχνά, την απόδομεί.
Το πιο δύσκολο μάθημα στην πολιτική δεν είναι να μάθει κανείς να ηγείται. Είναι να μάθει να αποχωρεί. Να καταλάβει ότι η μεγαλύτερη προσφορά του ίσως δεν βρίσκεται πλέον στο να βρίσκεται ο ίδιος μπροστά, αλλά στο να ανοίγει τον δρόμο για όσους ακολουθούν.
Δυστυχώς, στην Ελλάδα έχουμε καλλιεργήσει μια πολιτική κουλτούρα, που αντιμετωπίζει την αποχώρηση ως ήττα. Σαν να μειώνεται η αξία ενός ανθρώπου όταν δεν κατέχει πλέον μια θέση ευθύνης ή όταν δεν είναι υποψήφιος σε κάθε εκλογική αναμέτρηση. Κι όμως, συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο.
Η πιο δύσκολη πράξη είναι η αποχώρηση
Η οικειοθελής παράδοση της σκυτάλης είναι ίσως η πιο γενναία και η πιο δημοκρατική πράξη ενός πολιτικού. Γιατί αποδεικνύει εμπιστοσύνη στις ιδέες, που υπηρέτησε και στους ανθρώπους, που καλούνται να τις συνεχίσουν.
Αντίθετα, όταν ιστορικά στελέχη αισθάνονται ότι πρέπει να βρίσκονται διαρκώς στην πρώτη γραμμή, όταν η προσωπική τους παρουσία γίνεται σημαντικότερη από τη συλλογική προοπτική, τότε η εμπειρία παύει να λειτουργεί ως πηγή σοφίας και μετατρέπεται σε εμπόδιο για την ανανέωση. Και όταν η ανανέωση αντιμετωπίζεται ως απειλή αντί ως φυσική εξέλιξη, γεννιούνται εσωτερικές αντιπαραθέσεις, προσωπικοί μηχανισμοί και διχασμοί, που τελικά αποδυναμώνουν τους ίδιους τους πολιτικούς χώρους.
Η μεγαλύτερη απειλή, για την υστεροφημία ενός πολιτικού, δεν είναι η εκλογική του ήττα, είναι η αδυναμία του να αντιληφθεί ότι από ένα σημείο και μετά η παρουσία του δεν υπηρετεί πλέον την παράταξη ή την κοινωνία, αλλά την προσωπική του ανάγκη να παραμένει στο προσκήνιο.
Όταν η υστεροφημία γίνεται παγίδα
Η υστεροφημία δεν διασφαλίζεται με την παραμονή. Κατακτάται με τη σωστή έξοδο. Με την ικανότητα να αναγνωρίζει κανείς ότι ο κύκλος του ολοκληρώθηκε, χωρίς να αισθάνεται πως χάνει την αξία του. Γιατί η πραγματική αξία δεν βρίσκεται στη θέση που κατέχει κάποιος, αλλά στο αποτύπωμα που αφήνει πίσω του.
Οι περισσότεροι πολιτικοί αγωνιούν για το πώς θα τους θυμάται η ιστορία. Λίγοι αντιλαμβάνονται ότι, πολλές φορές, δεν είναι οι αντίπαλοί τους που τραυματίζουν την υστεροφημία τους. Είναι οι ίδιοι, όταν αρνούνται να αποδεχθούν ότι κάθε διαδρομή έχει το δικό της φυσικό τέλος.
Ανανέωση δεν σημαίνει διαδοχή κατ’ όνομα
Οι νέοι δεν απαξιώνουν την πολιτική επειδή διαφωνούν με τους παλαιότερους. Την απαξιώνουν όταν βλέπουν ότι οι ίδιες θέσεις ανακυκλώνονται από τους ίδιους ανθρώπους επί δεκαετίες. Όταν η ανανέωση εξαντλείται στα συνθήματα και δεν γίνεται πράξη. Όταν η συμμετοχή τους προϋποθέτει να περιμένουν επ’ αόριστον μέχρι να αδειάσει κάποια θέση.
Δεν υπάρχει μεγαλύτερη αντίφαση από το να μιλάς για ανανέωση, ενώ ταυτόχρονα φοβάσαι να την υπηρετήσεις.
Η δημοκρατία είναι σκυταλοδρομία
Η δημοκρατία δεν ανανεώνεται μόνη της. Ανανεώνεται όταν όσοι έχουν προσφέρει επιλέγουν συνειδητά να γίνουν οι άνθρωποι που θα εμπνεύσουν, θα καθοδηγήσουν και θα στηρίξουν τη νέα γενιά, χωρίς να αισθάνονται ότι απειλούνται από αυτήν.
Η σκυτάλη δεν πέφτει. Παραδίδεται.
Γιατί η μεγαλύτερη πολιτική παρακαταθήκη δεν είναι να σε θυμούνται ως εκείνον που έμεινε περισσότερο. Είναι να σε θυμούνται ως εκείνον, που άφησε πίσω του μια γενιά καλύτερη από τη δική του.
Αυτός είναι ο πραγματικός πατριωτισμός στην πολιτική. Να χτίζεις το αύριο, ακόμη κι όταν γνωρίζεις ότι δεν θα είσαι εσύ ο πρωταγωνιστής του.
Το τελευταίο μάθημα ενός Πολιτικού
Η ιστορία δεν αδικεί τους πολιτικούς. Συνήθως οι ίδιοι αδικούν την υστεροφημία τους όταν αρνούνται να αναγνωρίσουν ότι κάθε διαδρομή έχει το δικό της τέλος.
Όλοι διδάσκονται πως να διεκδικούν μια θέση, λίγοι πως να την αποχωρίζονται. Κι όμως, εκεί κρίνεται η πραγματική πολιτική ωριμότητα.
Η αξία ενός πολιτικού δεν μετριέται μόνο από τους αγώνες που έδωσε, ούτε από τα αξιώματα που κατέκτησε. Μετριέται από το αν άφησε πίσω του ανθρώπους ικανότερους από τον ίδιο να συνεχίσουν το έργο του. Γιατί ο πραγματικός ηγέτης δεν φοβάται τους διαδόχους του. Τους προετοιμάζει. Και η πραγματική υστεροφημία του δεν γράφεται την ημέρα που κατακτά την εξουσία, γράφεται την ημέρα που έχει τη σοφία, τη γενναιότητα και την αυτογνωσία να πει:
«Ο δικός μου κύκλος ολοκληρώθηκε. Τώρα είναι ώρα της επόμενης γενιάς».